Para ve Psişe…
Finansal Terapi, Finansal Psikoloji, Finansal Kaygı ve Finansal Sağlık…
Tabu Olarak Para…
Amerika’daki Finansal Psikoloji Enstitüsü’nün kurucusu Bradley T. Klontz, Psy.D., CF’ye göre kişinin paraya bakışının psikolojik yanları incelenip biraz şekillendirilmeden kişiye verilen danışmanlıklar başarısızlığa mahkum.
Her ne kadar 1908’de Freud para ile ilgili irrasyonel davranışları, paranın bilinçdışındaki sembollerine bağlasa da ve her ne kadar günümüzdeki klinik psikologlar kumar, kompülsif harcama, kompülsif biriktirme gibi para ile ilgili irrasyonel davranışlara odaklansa da para konusu tarihsel olarak ekonominin alanına bırakıldı. Ekonomistler ve finansal danışmanlar da parayı yönetme ve finansal planlamadaki duygusal faktörleri göz ardı etti. Ekonomistler, insanların para konusunda rasyonel, objektif ve fayda maksimizasyonuna yönelik davrandıklarını kabul etti ve sanıyorum, psikologlar da bir dereceye kadar para kullanımının psikolojik arka planını yok saydı. Her disiplin kendisine ayrılmış alanı bildi. Cross-inter-mülti-disipliner bakış açılarına pek yanaşılmadı. Konu çok boyutlu insan olduğunda da yavaş kalındı.
Seks ve ölüm artık olmasa da para hala tabu. Kaba bir konu.
Neyse ki yavaş yavaş finansal sağlığın zihinsel ve fiziksel sağlığımızı etkilediği, tam tersinin de doğru olduğu; neden insanların kayıptan kaçınmak amacıyla alabildikleri riskin, kazanmak amacıyla alabildiklerinden daha büyük olduğu; neden konu emeklilik ve çocukların eğitim giderleri olduğunda yatırım ve biriktirme işinde daha konservatif oldukları; hata yaptıklarını itiraf etmektense neden yanlış yatırım kararlarında ısrar ettikleri konuları ses bulmaya, araştırılmaya başlandı.
Yazının devamında para ve ruh sağlığını kesiştiren bazı kavramlardan söz etmek istiyorum.
Örneğin Finansal psikoloji. Finansal psikoloji, kişilerin mali konularla ilgili davranış, duygu ve düşüncelerini anlamaya ve optimal davranışları sağlamaya yönelik araştırmalar yapar, teoriler üretir.
Finansal terapi ise kişinin duygusal, düşünsel, davranışsal, ilişkisel ve finansal yanlarını entegre etmek üzere çalışır. Finansal stresin ya da para ile ilgili kendini sabote etmenin arkasındaki nedenleri anlar, çözümler sunar. Dolayısıyla da finansal akış, hareketlilik sağlanır, kişinin hayat kalitesi artar, bütünsel bir iyi oluş hali sağlanır. Günümüzde bankalar ve finansal danışmanlar da finansal terapistlerle çalışmayı tercih edebiliyorlar. Böylece müşterilerin para ile ilgili kaygılarının ve irrasyonel değerlendirmelerinin azaldığını, tavsiyelerini daha kolay izleyebildiklerini, işi sahiplendiklerini ve süreçlerine memnuniyetle devam ettiklerini ifade ediyorlar.
Finansal sağlık. Finansal sağlığın kriterleri nedir? Finansal sağlık nasıl tanımlanır? Nasıl ölçülür? Finansal sağlık, sadece finansal kaynakların varlığı değildir. Yüksek düzeyde finansal tatmin, düşük finansal stres, düşük borç seviyeleri ve aktif tasarruf/yatırım planlarının olmasıdır (Joo, 2008). Finansal sağlıkla ilgili Klonts ve Britt (2016)’in geliştirdiği bir de finansal sağlık ölçeği var. Ölçek, finansal sağlığa dört perspektiften bakıyor: daha makro (global ya da ülke çapında) düzeyde finansal istikrar ve güven, kişinin para akışındaki düzen, kişinin riskleri öngörüp planlayabilmesi ve de öz-bakımını ihmal etmemesi.
O zaman finansal sağlıksızlığın, finansal kaygının, sonuçları neler olabilir? Shapiro ve Burchell (2012)’e göre finansal kaygısı yüksek kişiler, finansal okuryazarlığa sahip değildir ve finans durumlarını yönetemezler. İlgileriyle ve gelecek planlarıyla hizalanmış finansal kararlar veremezler. Sonuç olarak hayatlarındaki kaygı sisi kapkara bulutlara dönüşür.
Peki kişi paraya nasıl davranır? Para ile nasıl ilişki kurar? Psikoloji para ile ilgili davranışları dört gruba ayırıyor. Klontz, Taylor ve Britt (2015)’e göre, para ile ilgili ilk davranış, paradan kaçınma davranışı. Bu kişiler paranın kötü hatta habis olduğuna inanırlar. Para ile ilgili konuşmazlar, sorumluluk almazlar, gelirleri genelde düşüktür, işkoliklikten muzdariptirler, bütçe oluşturup uygulayamazlar, inkar halindedirler, kazanma imkanlarından da yararlanamazlar.
Para ile ilgili ikinci davranış şekli parayı ilahlaştırmak. Parayı ilahlaştıran kişiler, mutluluğun sıkı bir şekilde paraya bağlı olduğuna inanırlar ama kazançları da çelişkili olarak, genelde düşüktür (Klontz and Britt 2012).
Üçüncü tip davranış, parayı statü sembolü olarak kullanmak. Böyle yapmaya meyilli kişiler, kendilik değerlerini paraya endekslerler. Para harcamadaki referansları, gözlerine kestirdikleri çevrenin arzu nesneleridir.
Dördüncü tip davranış paraya karşı dikkatli ve tetikte olma davranışıdır. Böyle davranan kişiler, birikimin ve yatırımın önemini anlamışlardır, borçtan kaçınırlar ve finansal durumlarıyla ilgili sorumluluk alırlar.
Konuyu sonlandırmadan söyleyebileceğim iki sözüm var. İlki, para ile ilgili “mantıksız” davranışlarımızı mantıksız değil “psikolojik” olarak değerlendirdiğim. Para ile ilgili inançlarımızın çoğu, çocukluğumuzdaki deneyimlerimizden, duyduklarımızdan, ilk eğitimimizden geliyor ve yetişkinlikte de zamansız olarak bu inançlara kalibre olarak kararlarımızı veriyoruz. İkinci sözüm ise mutluluk veya iyi olmanın birçok faktörün iştirakiyle oluştuğu ve de paranın bu iştiraklerden biri olduğu. İştiraklerin ağırlığı???… Güvenliğe, eğitime, kaliteli gıdaya, tedaviye, ısınmaya, serinlemeye erişimi düşününce bu konu dallanır, budaklanır. Sonraki yazılarda yayıp yayıp toplamak üzere.
Faydalandığım kaynaklar:
Freud, S. (1908). Character and anal eroticism. London: Hogarth.
Furnham, A. (2014). The new psychology of Money. New York:Routledge.
Joo, B. A., & Durri, K. (2018). Impact of psychological traits on rationality of individual investors. Theoretical Economics Letters, 8(11), 1973.
Klontz, B. T., & Britt, S. L. (2012). How clients’ money scripts predict their financial behaviors. Journal of Financial Planning, 25(11), 33-43.
Shapiro, G. K., & Burchell, B. J. (2012). Measuring financial anxiety. Journal of Neuroscience, Psychology, and Economics, 5(2), 92.
Taylor, C. D., Klontz, B. T., & Britt, S. L. (2015). Internal consistency and convergent validity of the Klontz Money Behavior Inventory (KMBI). Journal of Financial Therapy.